یادداشت مهمان- حسین شیرزاد، تحلیلگر و دکترای توسعه کشاورزی: پاکستان با بیش از ۲۲۰ میلیون نفر جمعیت، پنجمین کشور پر جمعیت جهان است که نرخ رشد سالانه جمعیت آن ۲.۰۷ درصد است. پیشبینی میشود تا سال ۲۰۳۰ میلادی حدود ۲۶۳ میلیون نفر در پاکستان زندگی خواهند کرد. پاکستان به دلیل عضویت در سازمان تجارت جهانی و همچنین داشتن روابط تجاری آزاد طیف وسیعی از فرصتها را برای تجارت کشاورزی و راهحلها و زمینههایی برای مشارکت و همکاریهای تجاری بیش از حجم مبادلات تجاری فعلی معادل یک میلیارد دلار با ایران ارائه میدهد. صادرات ایران به پاکستان روی سبد محدودی از کالاها متمرکز است؛ بهگونهای که حدود ۶۷ تا ۷۰ درصد کل صادرات ایران به این کشور تنها به حدود ۲۰ قلم کالای اصلی خلاصه میشود.
مرز زمینی ایران و پاکستان ۹۵۹ کیلومتر است. استفاده از این مرز برای ارسال زمینی محصولات ایرانی به بازار پاکستان یکی از بهصرفهترینترین روشها است. پاکستان بیش از ۳۰ نوع میوه مختلف تولید میکند که مرکبات در بین همه میوهها پیشرو است و حدود ۳۰ درصد از کل تولید میوه در این کشور را تشکیل میدهد.
بیش از ۹۰ درصد مرکبات در استان پنجاب تولید میشود و از طریق زنجیرههای ارزشی مختلف در بازارهای داخلی و بینالمللی توزیع میشود. بخش بزرگی از مرکبات تولید شده در پاکستان عمدتاً به صورت محلی بدون ارزش افزوده مصرف است. با این حال، ۱۰ تا ۱۲ درصد از کل تولید پس از ارزش افزوده صادر میشود. زنجیرههای ارزش بسیار متنوع هستند و تعدادی از بازیگران مختلف به طور فعال در این زنجیرهها شرکت میکنند که در نهایت مقصد مرکبات را در این زنجیره(ها) تامین میکنند؛ بنابراین شناسایی زنجیرههای ارزش مختلف مرکبات (Kinnow) در پاکستان و همچنین شناسایی و بحث درباره نقش و عملکرد بازیگران زنجیره ارزش مختلف در صنعت مرکبات در پاکستان برای تجار ایرانی ضروری است.
هدفگذاری ایران و پاکستان در تجارت
دو کشور هدف رسیدن به تجارت ۱۰ میلیارد دلاری تا سال ۲۰۲۸ را دنبال میکنند. در نوامبر ۲۰۲۴، حجم واردات پاکستان از ایران به ۷.۱۲۹ میلیون دلار رسید که نسبت به نوامبر ۲۰۲۳، افزایش قابلتوجهی داشته است.
در ۵ ماه اول سال مالی ۲۰۲۴، واردات از ایران ۳۴ درصد افزایش یافت. صادرات کود اوره و الپیجی به پاکستان، فرصت خوبی برای تهاتر پدید آورده است؛ بنابراین زنجیره ارزش مرکبات فرآوری نشده و زنجیره ارزش مرکبات فرآوری شده و تولیدکنندگان در حال پیشرفت و بازارمحور شدن هستند که تقویت دیپلماسی اقتصادی، فرصتی برای تجارت کشاورزی با ایران محسوب میشود.
صنعت مرکبات پاکستان
بخش کشاورزی نقشی محوری در اقتصاد پاکستان ایفا میکند و کلید رونق را در اختیار دارد. هکتارها زمین و منابع کشاورزی، زمینهای حاصلخیز، دشتهای با آبیاری خوب و فصول مختلف برای صنعت کشاورزی پاکستان مطلوب بوده و علیرغم کاهش سهم کشاورزی در تولید ناخالص داخلی (GDP)، نزدیک به دوسوم جمعیت هنوز برای امرار معاش خود به این بخش وابسته هستند.
در ایران هم کشاورزی به عنوان یکی از محرکهای اصلی رشد اقتصادی در کشور محسوب میشود. کل تولید محصولات کشاورزی ۱۱۶ میلیون تن بوده و سالانه حدود ۱۳.۵ میلیون تن میوه و سبزیجات تولید میشود. میزان صادرات کشاورزی ایران به پاکستان در سال ۱۳۹۹ خورشیدی حدود ۳۹۹ میلیون دلار بود که این رقم در سال ۱۴۰۲ با رشد بیش از ۳۰ درصدی به ۵۰۷ میلیون دلار رسید.
بخش قابلتوجهی از اقلام وارداتی از پاکستان به ایران محصولاتی مانند برنج و دانه کنجد است. روند کلی برای تولید همه میوهها در پاکستان در حال افزایش است به استثنای سال ۲۰۰۶-۲۰۰۷ که کاهش زیادی در تولید همه میوهها و همچنین مرکبات به دلیل آب و هوای نامساعد (طوفان تگرگ) و کمبود آب مشاهده شد، سطح زیر کشت همه میوهها و تولید هر دو به تدریج افزایش یافته است. صادرات سیب درختی، خرما، گوجهفرنگی، حبوبات، سیر و پیاز ایران به پاکستان و همچنین صادرات محصولاتی همچون انبه، برنج، موز، برخی ادویهجات و نارنگی از پاکستان به ایران از نظر تولید برجسته است.
پس از مرکبات، انبه، خرما و گواوا اولویت دارند. مرکبات شامل نارنگی (Kinnow)، پرتقال، گریپ فروت، لیمو و لیموترش است که نارنگی (Kinnow) از اهمیت قابلتوجهی برای کشاورزی پاکستان دارد. تولید مرکبات از سال ۱۹۹۳ تا ۲۰۲۶ افزایش یافته و محصول مرکبات به دمای پایین بحرانی برای رسیدن نیاز دارد که اگر محقق نشود ممکن است منجر به کاهش تولید میوه شود؛ بنابراین، یکی از دلایل تنوع تولید مرکبات ممکن است به دلیل تغییرات دما در مناطق کشت مرکبات پاکستان باشد. چنین تغییر بزرگی در دما در سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۰۷ در مناطق تولید مرکبات ثبت شد که در نتیجه تولید مرکبات از ۲.۴ به ۱.۴ میلیون تن کاهش یافت. با این حال، سطح زیر کشت باغهای مرکبات ثابت باقی ماند.
در پاکستان، مرکبات عمدتاً در ۴ استان به نامهای پنجاب، خیبر پختونخوا (KPK)، سند و بلوچستان کشت میشود. در میان هر ۴ استان، پنجاب به عنوان قطب تولید مرکبات به شمار میرود.
استان پنجاب، بر اساس گزارش شرکت توسعه و صادرات باغبانی پاکستان (PHDEC) (۲۰۰۵)، بیش از ۹۰ درصد از کل تولید Kinnow را تشکیل میدهد، در حالی که KPK عمدتاً پرتقال را در میان تمام مرکبات در کشور تولید می کند. سرگودا، توبا تک سینگ و مندی بهاالدین سه ناحیه شناخته شده برای تولید مرکبات در استان پنجاب هستند. انواع مختلف مرکبات نیز به نسبت کوچک در سایر ولسوالیها کشت میشود. ماندارین (Feutrell’s Early و Kinnow) و پرتقال شیرین (Mausami یا Musambi و Red Blood) در میان تمام گونههای مرکبات کشت شده در پاکستان بسیار مهم هستند. در استان پنجاب، سه ناحیه سرگودا، توبا تک سینگ و مندی بهاالدین، حدود ۵۵ درصد از کل سطح زیر کشت مرکبات را تشکیل میدهند و نزدیک به ۶۲ درصد مرکبات را تولید میکنند. با تغییر ترجیحات مصرفکننده نسبت به مصرف غذای تازه و راحت، تقاضای جهانی برای میوههای تازه در حال افزایش است.
پاکستان یکی از بزرگترین کشورهای تولیدکننده مرکبات است و رتبه سیزدهم را در تولید مرکبات دارد. در بین تمام مرکبات، نارنگی کینو حدود ۹۷ درصد از کل صادرات مرکبات از کشور را تشکیل میدهد. اکثر کشاورزان در پاکستان زمینهای کشاورزی کوچکی با مساحت کمتر از ۲ هکتار دارند و آنها را کشت میکنند. با این حال، در پنجاب، متوسط اندازه مزرعه مرکبات ۱۲.۳ هکتار بود که در مقایسه با سایر محصولات نسبتاً بزرگ در نظر گرفته میشود. وسعت باغ مرکبات در مناطق مختلف کشور از کمتر از یک هکتار تا ۶۵ هکتار است. چند تولیدکننده بزرگ مرکبات وجود دارد. با این حال، پرورشدهندگان کوچک و متوسط اکثریت را تشکیل میدهند. زنجیرههای ارزش کشاورزی در پاکستان بسیار متنوع است و تولیدکنندگان با تولیدکنندگان مرکبات شروع میشود. مانند سایر میوهها، زنجیره ارزش مرکبات عمدتاً توسط بخش خصوصی کنترل میشود. با این حال، دولت با فراهم کردن زیرساختهای اساسی و اقدامات نظارتی برای معاملات تجاری آسان، نقش تسهیلکنندهای ایفا میکند.
به طور کلی مشاهده میشود که واسطههای بازاریابی از تولیدکنندگان محصولات کشاورزی با اعمال حاشیه بالا برای سرمایهگذاری خود بهرهبرداری میکنند. زنجیره ارزش مرکبات با مشارکت پیمانکار پیش از برداشت مستقیماً با پرورشدهندگان مرکبات شروع میشود. همه بازیگران درگیر در این زنجیرههای ارزش، عملکردهای معمول خود را مانند سایر زنجیرههای ارزش غذایی انجام میدهند. با این حال، پیمانکاران پیش از برداشت، مهمترین بازیگر قدرتمند در زنجیره ارزش مرکبات پاکستان هستند.
آمارها نشان داد که زنجیرههای ارزش مرکبات (Kinnow) را میتوان به دو نوع عمده طبقهبندی کرد: زنجیره ارزش مرکبات فرآوری نشده (Kinnow) و زنجیره ارزش مرکبات فرآوری شده(Kinnow) .
مرکبات فرآوری نشده (Kinnow) قبل از فروش به بازار محلی درجهبندی و بستهبندی شده و معمولاً شامل شستشو و اپیلاسیون نمیشود. حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد Kinnow در کشور برای مصرف داخلی به بازار عرضه میشود در حالی که نزدیک به ۳۰ درصد Kinnow برای تلفات پس از برداشت به حساب میآید.
تولیدکنندگان مرکبات، پیمانکاران پیش از برداشت، نمایندگان کمیسیون محلی (استانی)، نمایندگان کمیسیون بین استانی، عمدهفروشان محلی، عمدهفروشان بین استانی، خردهفروشان محلی و بین استانی بازیگران مختلف زنجیره ارزش مرکبات فرآوری نشده (Kinnow) در پاکستان هستند.
بازیگران اصلی زنجیره ارزش مرکبات فرآوری نشده (Kinnow) تولیدکنندگان مرکبات و پیمانکاران پیش از برداشت هستند و استراتژیهای بازاریابی آنها به شدت بر زنجیره تامین مرکبات در کشور تأثیر میگذارد.
در گذشته این امر رایج بود که حدود ۹۰ درصد از مرکباتکاران باغ خود را به پیمانکاران پیش از برداشت میفروختند. دلایل غالب عبارتند از در دسترس نبودن منابع مالی، کمبود اطلاعات بازار، سهولت معامله، اجتناب از نوسانات قیمت در آینده و هنجارهای تجارت.
پرورشدهندگان مرکبات بیشتر به سمت بازارگرایی میروند و کانالهای بازاریابی مختلف را برای دریافت قیمت بالا برای محصولات خود به جای فروش صرف به پیمانکاران قبل از برداشت تطبیق میدهند. فقط ۸ تا ۱۲ درصد Kinnow برای صادرات به کشورهای مختلف پردازش میشود. از سال ۲۰۲۰ پرورشدهندگان مرکبات بیشتر به سمت بازار محوری حداکثری میروند. بنابراین، با افزایش فرصتهای مبتنی بر بازار مانند مدیریت محصول، بهبود کیفیت میوه، افزودن ارزش بیشتر از طریق فرآوری، صنعت مرکبات پاکستان را توسعه و گسترش میدهد. با زیرساختها و سیستمهای حملونقل جدید توسعهیافته، زنجیره تامین داخلی و بینالمللی صنعت مرکبات برای کارآمدتر شدن و کاهش ضایعات کلی بهتر استقرار مییابد.
چالشهایی که صنعت مرکبات پاکستان با آن مواجه است شامل، اما نه محدود به آب و هوای کشاورزی-اکولوژیکی با دمای شدید تابستان، یخبندان در زمستان و کمبود/کمبود آب است. اقدامات خوب کشاورزی (GAPs) و اقدامات بهداشتی گیاهی (SPS) برای بازارهایی مانند اروپا، ایالات متحده آمریکا و اقیانوسیه رعایت شده است. با این حال، هم به صورت عمومی و هم به صورت خصوصی تلاشهایی برای ارتقای کیفیت مرکبات به منظور دریافت گواهینامه مورد نیاز برای صادرات انجام میشود. سیستم زنجیره ارزش غذایی کشاورزی در پاکستان بسیار متنوع است و تقریباً تمام زنجیرههای ارزش مرکبات تحت سلطه تولیدکنندگان مرکبات، پیمانکاران پیش از برداشت و صادرکنندگان مرکبات با مشارکت سایر اعضای زنجیره ارزش مانند نمایندگان کمیسیون، عمدهفروشان و خردهفروشان هستند.
تفاهمنامه تجاری ایران و پاکستان در دولت چهاردهم
چالشها و فرصتهای وجود دارد که بتوان با احتیاط به آن پرداخت تا تجارت مرکبات پاکستان را شکوفاتر کند.
لازم است تا ۱۲ بند تفاهمنامهای که در سفر اخیر رئیسجمهور به پاکستان امضا شد و همچنین پروتکل هفدهگانهای که وزیر جهاد کشاورزی مطرح کردند، فهرست و برای هر بند آن مسئول مشخص شود.
اگر چه قاچاق گسترده کالا در بستر مرزهای طولانی و کنترل ضعیف مرزهای مشترک به ویژه از طرف پاکستان وجود دارد، اما همچنان بزرگترین فرصت در افق صادرات نهفته است که در صورت توسعه زیرساختهای قرنطینه، آزمایشگاههای تخصصی، لجستیک، حملونقل و تسهیلات بانکی و بهرهبرداری از آن میتواند منبع خوبی برای درآمد صادراتی باشد.
